11.11.14

Feto (tolok) ne’e sei moris hela. Imi feto-oan sira ne’e maka ohin la diak los. Ohin sa’e mai, imi komu liman ‘Viva Xanana’, agora bolu took Xanana mai salva imi. Hader lalais.

 

Zeferina Sarmento dos Santos

 

      Dorr! Membru militar Indonezia sira hahú tiru kilat ba alvu juventude Loriku Asswain be halao namanas manifestasaun pasifiku 12 de Novembru 1991. Juventude hirak ne’e halai arbiru, halai tama ba Semiteriu Santa Cruz nia laran. Ema wain hadau moris, halai hadau odamatan boot ne’e hodi salva-an. Ha’u mós halai hadau malu ho mane sira, halai hodi buka moris. Halai la dook, tanba halai haksesuk malu fatin, ha’u monu hela iha odamatan boot parte laran nian, monu los iha ninin liu. Ha’u monu tun oin doku ba rai. Ha’u kala mate tebes ona. Isin la book-an maibé tilun ne’e mós sei bele rona. Ema wain hakilar lian ás be ás. Ai Maromak, ha’u mate ona.  

 

     Dorr! Kilat musan semo livre hanuuk-an iha ema wain nia isin lolon. Balun mate iha fatin. Hirak seluk tiru kanek no monu latan ba malu iha odamatan boot ne’e. Hare hosi dook, ema latan hada sa’e malu hanesan ema hada fatuk sai foho ás ida. Seluk be nia matebian la toba, halai salva-an iha ema mate no kanek hirak ne’e nia leten, halai sees hosi kilat musan be semo ba mai. Ha’u mós senti, ain barak maka sama troka malu iha ha’u nia leten. Balun mai monu tan iha ha’u nia leten, toba hanehan ha’u toba rabat rai, atu hader mós la biban tan ona. Ah, ha’u kala mate tebes ona.

 

        “Ran hosi ema sira be toba hanehan ha’u suli kona ha’u isin—suli mai manas los. Ha’u hanoin ema luas be manas ba ha’u. Ha’u se liman ba alvu ne’e, ha’u liman bokon no  ran maka turu hakonu ha’u liman laran. Ran ne’e ran no ran ne’e ema seluk nia ran. Ha’u isin lolon tomak haris ho ran,” Zeferina Sarmento dos Santos hisik sasin ne’e ba Matadalan, Tersa (22/10/2013).

 

         Ran ne’e turu habokon hena be falun ha’u isin lolon hanesan manu-rade ida toba folin laek iha lagua ran ida nia laran. Ran matak nia iis be forte halo ha’u oin halai hanesan hemu-kona tua sabu. Ha’u book-an no loke matan neik ba neik, ha’u hare ha’u nia karteira monu hela iha ha’u oin. Ha’u lolo liman foti karteira ne’e. Ha’u hasai tersu no lilin rua be wainhira mai hakohi Sebastião Gomes be tau hela iha ha’u nia karteira laran. Ha’u hasai no buti tersu nia musan ida ba ida, ha’u koalia iha ha’u nia laran. “Sebastiao ó hare netik ba! Agora, tan ó ohin ami mai, ita nia maluk barak mate tan ó. Hare tuir no salva sira ba Sebastião”.

 

       Ha’u temi mós Timor nia liurai feto Maria Sarani Sira Nia Tulun nia naran. Ran mós turu nafatin habokon ha’u isin lolon tomak. Ha’u buti tersu musan reza nafatin iha ha’u nia laran, la kleur de’it, ha’u rona lian ida semo ás. Hosi Toa boot ida, membru militar Indonezia ida nia lian hakilar makaas. “Hentikan tembakan. Angkat mayat-mayat angkut ke dalan mobil.” Ha’u hakfodak! Ha’u  foti ulun hateke ba kotuk, ha’u hare kareta HINO hakiduk no membru militar Indonezia sira soe sa’e mate-isin sira ne’e ba laran.

 

        Ha’u mós tauk no book-an atu hader. Hakarak hader lais no halai makaas lakon hosi fatin ne’e. Loke matan atu hader, ha’u hare tudik ida monu hela iha ha’u nia oin. Tudik ne’e se nia no nain maka se? Tanba tauk mate, ha’u hakohi lais tudik ne’e iha rai-henek nia okos. Ha’u hamamar-an atu sai hosi mate sira ne’e nia leet no dada ha’u isin lolon ho neineik, ha’u hateke sae ba leten, membru militar ida hamriik daudaun ona iha ha’u nia leten. Ha’u hateke ba nia oin, nia oin mean hanesan ema oho-na’in ida. Sorte boot! Se ha’u la subar tudik ne’e karik, parese ha’u mós sei mate iha tudik ne’e nia tutun be kroat.

 

        “Feto (tolok) ne’e sei moris hela. Imi feto-oan sira ne’e maka ohin la diak los. Ohin sa’e mai, imi komu liman ‘Viva Xanana’, agora bolu took Xanana mai salva imi. Hader lalais,” dehan membru militar timor-oan ida ho oin mean. Ha’u la kuñese ema ne’e. Ha’u foti ulun atu hader, nia tebe daudaun ha’u nia ibun ho botas nia tutun. Prukk! Moras. Ha’u hamamar-an no dada-an atu sai hosi mate sira be latan hanehan ha’u, nia sei tebe ha’u nia ibun dalas ba dalas. Ha’u hakmumu ran no ha’u senti ha’u nia nehan sira ne’e atu monu sala-sala. Balun monu duni. Ha’u taka liman husu perdaun.  “Deskulpa, labele baku tan ona ha’u.”  “Masuk (tama)!” Ha’u la tama. Ha’u sei hamriik hare mate sira latan sae malu, bubu ás hanesan foho Ramelau nia tutun. Iha sorin los, kolega Caetano tur sadere-an ba rate nia lolon ho namlele. Dalaruma nia hetan kanek todan.

 

         Militar sira hahú tama nadodon ba simiteriu nia laran. Ha’u mós foti ain hakat ba oin ho hakat ida todan tebes. Atu hakat ba ne’ebé ha’u mós la hatene tuir-an ona. Militar timor-oan ne’e lori ha’u lao neineik tama ba Pai Nosso nia laran. Hosi Pai Nosso nia laran, ha’u rona ema wain reza makaas no balun tanis. Sira hare ha’u haris ho ran, sira fuan dodok. “Ai, Afina kanek karik.” “Lae!” Balun lori lensu hamoos ran be reboka ha’u nia oin ne’e. Balun lori spanduk maka kose maran. “Feto sira bele fila ba uma no mane sira maka hela,” dehan membru militar timor-oan ida ho tolok makaas. Sira hahú dada sai mane sira be hetan kanek iha Pai Nosso laran ne’e dada tutuir dalan. Ha’u hamriik hateke fihir mar-maran de’it. Ha’u la hatene atu lori ba ne’ebé?

 

         Hateke ba sorin, membru militar Indonezia sira huan kilat nia kidun ba ema sira be kanek no moris hela ne’e. Balun kaer tiha ema sira ne’e nia ulun, baku ba rate nia lolon too mate. Journalista malae ida [la hatene Max Sthal ka se?] mós sira rasta tutuir dalan. “Ita maka hakarak entaun ita tenki brani simu kunsekuensia”. Kolega feto seluk buka fatin fila ba ida-idak nia uma. Ha’u hamriik, sei hanoin hikas primu Cesar haruka ami tama ba simiteriu laran, ha’u hatan ho fiar-an “Eh, ó ne’e mane isin boot mós tauk te’en ne’e. Kuandu bapa tiru kilat, ami tuda fatuk hasoru.” Konsikuensia maka ne’e. Ha’u sei bele hanoin kona ha’u nia bin nia liafuan “Imi ba tuir demonstrasaun maka bapa sira kaer imi, imi atu mate mós ami la buka tuir” sai realidade.

 

          Ah,  tanba saida? Ulun ne’e todan tebes tanba oin ne’e hahú bubu. Tekir-tekir mana Sica mosu hosi Pai Nosso nia kotuk no kaer ha’u nia kbaas. “O kanek iha ne’ebé?” “Ha’u la kanek. Be ema suta ha’u ho botas ne’e maka ha’u nia ulun ne’e todan demais.” “Noi, o nia oin kleuk ona ne’e.” Nia hakoak ha’u hodi tanis no ami lao sai neineik. Too iha odamatan boot ne’e, ami hare kolega Caetano tur  nakdedar. “Caetano, ema dehan ami fila ba uma be, ami rua fila ona.” Caetano hatan ho doko ulun ho isin lolon be nakdedar no lakon duni esperansa atu moris.

 

          Matan ne’e mós sei bele hare membru militar sira tama ba rate laran hanesan nehek-metan hobur masin-midar hodi baku no rasta ema sira be kanek ho kruel tebes. Iha odamatan boot, militar sira okupadu soe sa’e mate isin, ema sira be kanek todan, soe tama ba kareta Hino nia laran la ho kuidadu. Ran ne’e ran. Ran matak wain reboka estrada ne’e sai mean tasak hanesan raan suli tuir Mota Loes suli ba tasi laran. La imajina! Komunidade be hela besik iha Simeteriu Santa Cruz ne’e, forma-an iha estrada ninin hakoak hirus matan hare no hare ba drama militar sira tula no soe mate isin ba kareta laran. Tansa maka sira la iha ona tauk?  

 

         Hakat neik ba neik, hakat hakbesik ba komuidade hirak ne’e, mana Sisca husu tulun ba tia ida. Fó netik hena baluk ida para ha’u nia prima bele troka ninia roupa be nakonu ho ran ne’e. Bele. Ha’u haloot hena be nakonu ho ran ne’e iha plastik laran no atu leba ba uma iha Bairopite ne’eba. Maibé, tia ida hasee netik. Diak liu lalika leba plastik ne’e tanba mau-huu sira agora ne’e halo passa revista iha dalan-dalan. Rai hela ba! Hakat lubuk ida tan, sorte boot, ami hetan Taksi ida. Sorte át! Taksi ne’e mós sei tula hela tia ida ba hatun iha Merkadu Becora ne’eba. Ami rua mós sae tuir. Besik Merkadu Becora nian, motorista ne’e hatete, alin be kanek oin bubu ne’e toba tiha ba Taxi laran tanba mau-huu sira maka bidu hela ne’eba ne’e. Hatuun tiha tia nee iha ne’eba,   motorista ne’e mós konsege lori ami ba too iha uma Bairopite ho hakmatek.

 

           “Wainhira liu tiha fulan ida, ha’u nia kanek sira ne’e diak ona, ha’u fila mai husu ha’u nia hena be ha’u rai hela iha tia nia uma. Maibé, tia ne’e hatan; tanba iha tempu ne’e militar Indonezia sira tama sai ami nia uma halo passa revista entaun ha’u soe tiha ona ba sintina nia koak ka sunu tiha ona, ha’u haluha tiha ona. La iha buat ida! Maske ha’u nia hena be nakonu ho ran ne’e bele lakon, maibé, iha loron ikus ran ne’e sei hakerek istoria ‘Independensia' be furak ba jerasaun futura be mai.” (Cassimata)

 

SAPO TL ho Jornal Matadalan

link do postPor sapotl às 22:22, às 22:22  comentar

 
mais sobre mim
Novembro 2014
D
S
T
Q
Q
S
S

1

2
3
4
5
6
7
8

9
13
15

16
17
18
19
20
21
22

23
24
25
26
27
28
29

30


arquivos
2017

2016

2015

2014