12.11.15

Loron rua hafoin masakre Santa Krús, iha loron 14 novembru 1991, Saskia Kouwenberg suku kuekás rua hamutuk, nia hakanek inus laran no to’o tanis no halo raan monu ba hena, ne’ebé subar dokumentu vitál ida.


 

Foto: Epifânio Sarmento @SAPO TL

 

'Bolsa' mak halo hosi olandeza, mesak raan, iha kasete ida iha laran ho mós imajen sira masakre nian iha semitériu Santa Krús, mak rekolla hosi jornalista inglás Max Stahl no,ba ema barak marka momentu kona-ba kestaun Timor-Leste nian.

 

Ne’e hanesan medida preventiva ida. Saskia Kouwenberg, ne’ebé ba dala uluk aseita hodi konta istória ne’e, esplika ba Lusa katak konteúdu hosi kasete mak lori hosi Dili tenke to’o iha televizaun mundu tomak nian.

 

Hanoin katak nia bagajen bele hetan revista - no konta ho eventuál prekonseitu musulmanu karik ida ne’e akontese -, Kouwenberg, ne’ebé ko’alia ho Lusa liuhosi rede sosiál Skype, iha Amesterdaun, hakarak  garante katak sei la deskobre imajen sira.

 

"Ha’u husu ba jornalista ida atu ajuda daun no kabas mai ha’u. Ha’u sempre uza kuekás boot. Konfortável maibé boot. Ha’u koi no halo kanek inus no to’o tanis. Ha’u enxe kuekás ho raan, no tuir mai ha’u suku hamutuk sira na’in rua no ha’u hatama kasete ba laran no ba aeroportu", nia haktuir.

 

Envolve-an iha movimentu pasifista iha dékada 1980 no hetan primeiru kontaktu ho timoroan sira iha Darwin, norte Austrália nian, iha ne’ebé hamutuk ho nia kaben ba iha inísiu tinan 1990.

 

Proposta vizita delegasaun parlamentár portugeza nian ba Dili, iha outubru 1991 aumenta interese kona-ba situasaun iha Timór. Tanba vizita hanesan ho viajen Saskia ho nia kaben, Russell, iha altura ne’ebá tenke halo ba Europa, sira deside inklui pasajen hosi Dili.

 

"Iha altura ne’ebá sira hatete katak difísil tebes atu tam, katak ami sei la konsege. Maibé ami konsege tama. Maibé kansela tiha vizita delegasaun nian no buat hotu tama ho kolapsu", nia rekorda.

 

Governu indonéziu rejeita inkluzaun iha delegasaun –jornalista na’in 12 hosi jornalista australiana Jill Jolliffe, no konsidera besik iha rezisténsia, no Portugál rekuza atu hala’o vizita karik esklui da ne’e.

 

"Isso gerou pânico em Timor. Ema no joven barak prepara ba vizita ne’e hakarak tebes ko’alia ho sira ", rekorda Saskia, estranjeiru ida mós hosi sira na’in hitu ka ulau mak iha Dili iha momentu ne’ebá.

 

Tensaun aumenta iha loron 28 outubru tropa indonézia sira no elementu pró-integrasionista sira ataka grupu joven sira nian ida ne’ebé hela iha Igreja Motael mak  prepara manifestasaun hodi simu delegasaun parlamentár, ne’ebé hamate joven pró-independentista Sebastião Gomes no pró-integrasionista Afonso Henriques.

 

Iha loron 12 novembru halo misa no serimónia ida hodi fó omenajen ba Sebastião Gomes no ema rihun la’o hosi Motael ba to’o semitériu Santa Krús.

 

Durante perkursu ne’e sira balun loke kartás no faixa protestu nian. Forsa indonézia sira hatán ho violénsia hodi oho ema 250 resin.

Ativista neozelandés ida, Kamal Bamadhaj, mate, baku jornalista na’in rua, amerikanu Amy Goodman no Allan Nairn, no jornalista inglás Max Stahl hasai imajen.

 

Iha loron ne’e Saskia sente moras maka’as iha kotuk, ne’ebé halo nia la’o la di’ak. Nia grava imajen balun, iha igreja, no nia fila ba Otel Dili, iha ne’ebé nia hela ba.

 

"Bainhira ha’u sai hikas ha’u haree katak sidade fuik tebes no ha’u hahú husu sá mak akontese. Ema subar iha fatin oioin ne’ebé hatete katak akontese buat ne’ebé aat tebes", nia haktuir.

 

"Iha kalan ne’e ha’u ko’alia ho Max katak ha’u subar filme iha semitériu. No nia ba iha ne’ebá foti, tuir fali kestaun mak sé mak halo filme Timór nian. Ha’u dehan ha’u tanba seidauk haree iha Santa Krús", nia esplika.

 

Primeiru nia tenta ho Relatór Espesiál ONU nian ba Direitu Umanu no Tortura, Pieter Kooijmans, ne’ebé iha Dili no nia husu atu lori kasete ne’e.

"Nia hatete katak la’e. Nia ta’uk tebes. Ha’u ko’lia mós ho Embaixada olandeza. La iha ema ida mak fiar katak buat ne’e akontese", nia hatete.

 

Nia rekorda katak halo kasete ho imajen Timor-Leste nian, hanesan "filme B" ida ne’ebé komesa iha aeroportu ne’ebé nia to’o, iha loron tuir mai, ho nia kaben  no americkanu Steve Cox, no simu informasaun katak semok nakonu hotu.

 

"Ha’u halai ba aviaun hodi hatete katak ha’u tenke sai. Militár sira tenta hasai ha’u hosi eskada. Iha hakilar. No bainhira ida ne’e akontese hela Kooijmans liuhosi ha’u no halo hanesan la koñese ha’u", nia hatete.

 

"Hafoin hakilar dala barak no diskusaun sira husik ha’u tama ho Steve Cox no Russell. No bainhira to’o ami haree katak iha fatin mamuk barak. Situasaun ne’ebé difísil tebes", nia hatete.

 

Nia kompañeiru sira viajen nian sai iha Kupang, Timór indonéziu, no Saskia kontina to’o Bali iha ne’ebé mistura ho turista sira bainhira hein ligasaun ba Jakarta.

 

Iha ne’ebá, hafoin konversa durante oras ida entre embaixadór no autoridade indonézia sira, ni liu hosi zona VIP, lori ba kuartu ida iha misaun diplomátika mak la bele sai.

 

"Sira insiste atu ha’u entrega buat hotu mak ha’u iha. Sira hatete mai ha’u katak ha’u sei la konsege sai ho filme. Ha’u hanoin no fó ba sira pakote ida ne’ebé ha’u hatete katak sira bele entrega bainhita ro’o iha charge d'affairs – ne’ebé ha’u hatene katak la iha. Sira hanoin katak ne’e kasete maibé ne’e kópia ida hosi livru Exodus", nia haktuir ho hamnasa.

 

Nia suku kuekás no prepara hodi halo viajen foun ba aeroportu molok semok ba Amesterdaun. Maski tauk no negosiasaun sira ho autoridade indonézia sira no lori ho kareta ba odamatan aviaun nia no niatama, sein revista nia mala.

 

"Liu tiha loron haat entre sai hosi Dili no seguru. Iha Olanda ha’u tenke fó filme ba na’in mak kontratu ho Max Stahl. Ha’u hakarak atu trazmite filme iha kalan ne’e kedas tanba seidauk iha kontrovérsia tanba Indonézia hatete katak la akontese masakre iha Timór", nia hatete.

 

"Sira insiste atu uza imajen sira iha dokumentáriu ida. No ha’u lakohi entrega kasete. Ha’u husu uluk na televizaun olandeza atu halo kópia ida. No sira ne’e imajen sira mak tranzmite iha loron 16, sábadu kalan, loron lima hafoi masakre", nia rekorda.

 

Momentu krusiál ida ba Timor-Leste, ba rekoñesimentu internasionál katak problema asume maibé, destaka, ba impaktu hosi imajen iha Portugál.

"To’o iha Santa Krús mosu negasaun iha komunidade internasionál kona-ba sá mak akontese dadaun. No iha ne’e ami iha ezemplu ida iha ne’ebé indonéziu sira hatete katak buat ida sei la akontese, no imajen hatudu buat seluk, akontese tiha ona buat boot ida", nia hatete.

 

"Imajen hirak ne’e halo diferensa boot liu-liu iha Portugál. Tanba ema iha kapela no iha semitériu reza iha lian portugés. No iha loron hirak tuir mai uma sira iha Portugál sunu lilin ba Timór, kompromete katak se lai husik tan ona Timór", nia afirma.

 

SAPO TL ho Lusa

 

 

 

link do postPor sapotl às 04:34, às 04:34  comentar

 
mais sobre mim
Novembro 2015
D
S
T
Q
Q
S
S

1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
13
14

15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28

29
30


arquivos
2017

2016

2015

2014